Ուշադիր դիտեք տեսաֆիլմը, որտեղ ներկայացնում եմ ծաղկի կառուցվածքը, որից հետո կարդա ստորև գրված նյութը։

Մեր շրջապատում կան շատ բույսեր: Տարբեր բույսեր՝ խոտեր, թփեր և ծառեր, աճում են անտառներում ու մարգագետիններում, այգիներում ու պուրակներում, փողոցների եզրերում, դպրոցամերձ և տնամերձ հողամա­սերում և այլուր: Դասարաններում և սենյակներում բույսերն աճեցվում են համապատասխան տարաներում, այստեղ բույսերը խնամքի առարկա են: Ի՞նչ է բնորոշ բույսերին:

Բույսը հիմնականում աճում է հողում: Նրա մարմնի մի մասը գտնվում է հողում՝ կազմելով ստորգետնյա հատվածը: Մյուսը` տեսանելի հատվածն է, որր գտնվում է հողից դուրս, կազմում վերգետնյա հատվածը: Բույսն ունի իր կառուցվածքը: Սովորաբար տարբերում են նրա արմատը, ցողունը և տերևը: Դրանք միասին կազմավորում են բույսի մարմինը: Արմատը սովորաբար կազմում է բույ­սի ստորգետնյա մասը: Արմատները լի­նում են շատ բարակ և հաստացված, կարճ և երկար: Ցողունն արմատին է միացնում տերևները:

Բացի նշվածից՝ բույսերի մի մասը ծաղկում է, տալիս պտուղներ և առաջաց­նում սերմեր: Ծաղիկները, պտուղները և սերմերը բույսի կառուցվածքի մասերն են: Ծաղկման շրջանում բույսերը շատ շքեղ են, գունեղ, գեղեցիկ ու բուրավետ: Արմատը, ցողունը, տերևը, ծաղիկը, պտուղը, սերմը բույսի օրգաններն են:

Բույսն անընդհատ աճում է և զար­գանում, նրա աճը լավ դիտվում է միջա­վայրի բարենպաստ պայմաններում՝  լույ­սի, ջրի և անհրաժեշտ այլ նյութերի առկայությամբ: Եթե ուշադիր դիտարկենք բույսի կյանքը, ապա կնկատենք այն, որ բույսը սնվում է, օգտագոր­ծում ջուր և ածխաթթու գազ, բույսի մարմնում առաջանում են տարբեր օր­գանական նյութեր: Բույսը նաև շնչում է, որի ընթացքում օգտագործում է թթվածին՝ կենդանիների և մարդու նման:

Որոշ բույսերի կենսագործունեության առանձնահատկություններից է հոտը, հաճախ նաև՝ բուրավետ լինելը:

Բույսերի մասին շատ հետաքրքիր երևույթներ կարելի է դիտել անտա­ռում կամ մարգագետնում, դպրոցամերձ կամ տնամերձ հողամասում, շրջա­կա կանաչ աշխարհում: Բույսերը պետք է ոչ միայն ճանաչել, այլ նաև՝ պաշտպանել: Բույսերը մարդկանց «կանաչ բարեկամներն» են:

Բույսերի մասին գիտությունը կոչվում է բուսաբանություն:

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ի՞նչ գիտեք բույսի մարմնի մասին: Ո՞րն է նրա ստորգետնյա, ո՞րը՝վերգետնյա հատվածը: Ի՞նչ կառուցվածք ունի բույսը: Բույսի ի՞նչ օրգաններ գիտեք:Բույսը հիմնականում աճում է հողում: Նրա մարմնի մի մասը գտնվում է հողում՝ կազմելով ստորգետնյա հատվածը:
2. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ՝ բույսի աճի և զարգացման համար:Բույսն անդադար աճում է և մեծանում նրա աճը լավ դիտվում է միջա­վայրի լավ պայմաններում՝  լույ­սի, ջրի անհրաժեշտ այլ նյութերի առկայությամբ:
3. Ինչպե՞ս է դրսևորվում բույսի կենսագործունեությունը:Որոշ բույսերի կենսագործունեության առանձնահատկություններից է հոտը, հաճախ նաև՝ բուրավետ լինելը:
4. Փորձեք նշել, թե ինչո՞վ են բույսերը կարևոր մարդու կյանքում:Բույսերը պետք է ոչ միայն ճանաչել, այլ նաև՝ պաշտպանել: Բույսերը մարդկանց «կանաչ բարեկամներն» են:
5. Դիտարկեք շրջապատի որևէ բույս։ Նկարեք այդ բույսը: Ցույց
   տվեք նրա ստորգետնյա և վերգետնյա հատվածները, նշեք բույսի օրգանները: Թվարկեք այն բույսերը, որոնք ծաղկում են: Նյութը կարող է լինել նաև տեսաֆիլմի տեսքով։

1. Ի՞նչ է եղանակը։
Եղանակը տվյալ վայրում և տվյալ պահին մթնոլորտի վիճակն է։ Այն արտահայտվում է օդի ջերմաստիճանով, խոնավությամբ, ճնշմամբ, քամու առկայությամբ, ամպամածությամբ և տեղումներով (անձրև, ձյուն և այլն)։

2. Ինչո՞ւ երկրագնդի տարբեր մասերում տարբեր եղանակ է։
Երկրագնդի տարբեր շրջաններում Արեգակի ջերմությունը տարբեր չափով է հասնում, ինչի հետևանքով տարբեր են օդի ջերմաստիճանը, ճնշումը և խոնավությունը։ Այդ տարբերությունները բերում են նրան, որ տարբեր վայրերում ձևավորվում են տարբեր եղանակային պայմաններ։

3. Ի՞նչ է նշանակում եղանակի կանխատեսում։ Ինչո՞ւ է դա անհրաժեշտ։
Եղանակի կանխատեսումը նշանակում է նախօրոք որոշել և հայտնել, թե ինչ եղանակ է սպասվում տվյալ վայրում։
Այն անհրաժեշտ է, որովհետև օգնում է մարդկանց ճիշտ կազմակերպել իրենց գործունեությունը՝ գյուղատնտեսությունը, տրանսպորտը, ճանապարհորդությունները, ինչպես նաև ապահովել մարդկանց անվտանգությունը։

Բնական թվերի և կանոնավոր կոտորակների գումարը կոչվում է խառը թիվ։ Խառը թվի գրառմանական մեջ եղած  բնական թիվը  կոչվում է  խառը թվի ամբողջ մաս, իսկ կոտորակը` կոտորակային մաս։

Օրինակ՝

2 -ը խառը թիվ է, 2-ը ամբողջ մասն է, իսկ -ը կոտորակային։ Կարդացվում է՝  երկու  ամբողջ երեք  հինգերորդ։

2 =2+

Ինչպես  անկանոն  կոտորակը  գրենք խառը թվի տեսքով․

19։2=9(1մն․)

=9

Ինչպես  խառը թիվը  գրենք անկանոն  կոտորակի  տեսքով․

4 = =

Առաջադրանքներ

• Խառը թիվը  ներկայացրեք  բնական թվի և կանոնավոր կոտորակների գումարի տեսքով․

Օրինակ՝ 2 =2+

15  = 15 + 2 / 5

110 = 110 + 3 / 7

2 = 2 + 9 / 11

• Թվերի գումարը գրի առեք խառը թվի տեսքով․

Օրինակ՝ 4+

12+  = 12  3 / 15

117+  117 7 / 25

120+ 120  13 / 115

• Անկանոն  կոտորակը  գրենք խառը թվի տեսքով․

Օրինակ՝ 19։2=9(1մն․)

=9

 = 32 : 3 = 10 (  2 մն  ) =10  2 / 3

  12 : 5 = 2 (   2 մն.   ) = 2 2 / 5

• Խառը թիվը  գրենք անկանոն  կոտորակի  տեսքով․

Օրինակ՝ 4 = =

2 =2 x 12 + 7  =  31 / 12

5 = 5 x 30 + 9 = 159 / 30

7 = 7 x 30 + 11 = 210 / 30

3 = 3 x 22 + 15 = 81 / 22

1. Գումարեք կոտորակները։

 = 120 + 42 / 160 = 162 / 160 = 81 / 80

 = 13 / 20 + 15 / 20 = 28 / 20 = 7 / 5

 = 10 / 15 + 12 / 15 = 22 / 15  

  = 15 / 48 + 28 / 48 = 43 / 48

• Կատարեք կոտորակների հանում։

 = 330 – 142 / 180 = 188 / 180 = 47 / 45

 = 13 / 15 – 9 / 15 = 4 / 15

 = 105 / 77 – 33 / 77 = 72 / 77

 = 52 / 40 – 15 / 40 = 37 / 40

• Կատարեք բազմապատկում․

 = 20 / 72

4‧  = 60 / 18

• Թիվը ներկայացրեք երկու սովորական կոտորակների արտադրյալի տեսքով․

 = 4 x 8 / 4 x 7 = 4 / 4 x 8 / 7

• Կատարեք բաժանում։

 = 24 / 10 x 7 / 4 = 6 x 7 / 10 = 42 / 10

 = 2 / 3

 = 27 x  13 / 27 x 1 = 351 / 27

• Աստղանիշի  փոխարեն  ի՞նչ  թիվ  գրելու  դեպքում  կստացվի   հավասարություն։

 = 5 / 14

 = 50 / 99